MÜTESELSİL SORUMLULUKTA KISMİ FERAGAT: SİGORTA ŞİRKETİNDEN ÖDEME ALIP, DAVAYA DEVAM EDERKEN HAK KAYBI NASIL ÖNLENİR ?

Trafik kazalarında zarar gören kişi çoğu zaman karşısında tek bir muhatap bulmaz: araç sürücüsü, aracın işleteni ve zorunlu mali sorumluluk sigortacısı zarardan birlikte ve müteselsilen sorumludur. Uygulamada sıkça karşılaşılan senaryo şudur: Dava devam ederken sigorta şirketi poliçe limiti kadar ya da bir kısım ödeme yapar, davacı da sigorta şirketi hakkındaki davadan feragat eder. Ancak bu basit görünen işlem, kalan zarar için işleten ve sürücü aleyhine devam eden davanın tümden reddedilmesine kadar varabilen ciddi sonuçlar doğurabilir. Bu yazımızda, müteselsil sorumlulukta kısmi feragat ve ibranın diğer borçlulara etkisini; kanun hükümleri ve Yargıtay ile Bölge Adliye Mahkemesi kararları çerçevesinde ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.

1. Hukuki Çerçeve: Hangi Normlar Devrede?

Konu, hem maddi hukuk hem de usul hukuku kurallarının kesiştiği bir alandır. Bu nedenle tek bir kanun maddesine bakmak yeterli olmaz.

MADDİ HUKUK : Müteselsil sorumluluk, ifa ve ibra

·       TBK m. 61 ve m. 163: Birden çok kişi aynı zarardan sorumluysa müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır; alacaklı borcun tamamını veya bir kısmını dilediği borçludan isteyebilir.

·       TBK m. 166: Borçlulardan biri ifa veya takasla borcu kısmen ya da tamamen sona erdirmişse, bu oranda diğer borçluları da borçtan kurtarır. Alacaklının borçlulardan biriyle yaptığı ibra sözleşmesi ise diğer borçluları, ibra edilenin iç ilişkideki borca katılma payı oranında borçtan kurtarır.

·       TBK m. 168/2: “Alacaklı diğerlerinin zararına olarak borçlulardan birinin durumunu iyileştirirse, bunun sonuçlarına katlanır.”

·       TBK m. 62: İç ilişkide paylaşım, kusurun ağırlığı ve yaratılan tehlikenin yoğunluğu gibi koşullara göre yapılır; payından fazlasını ödeyen rücu hakkına sahip olur ve zarar görenin haklarına halef olur.

·       KTK m. 88: Motorlu araç kazalarında birden fazla kişi sorumluysa müteselsilen sorumlu tutulur; iç ilişkide zarar olayın bütün şartlarına göre paylaştırılır.

·       KTK m. 111: Sorumluluğu kaldıran veya daraltan anlaşmalar geçersizdir; yetersiz veya fahiş olduğu açıkça belli tazminat anlaşmaları iki yıl içinde iptal edilebilir.

USUL HUKUKU : Feragat

HMK m. 307’ye göre feragat, davacının talep sonucundan kısmen veya tamamen vazgeçmesidir. HMK m. 309 uyarınca feragat, karşı tarafın veya mahkemenin muvafakatine bağlı değildir; kayıtsız ve şartsız olmalıdır ve kısmi feragatte feragat edilen kısım dilekçede ya da tutanakta açıkça gösterilmelidir. HMK m. 311 gereği feragat, kesin hüküm gibi sonuç doğurur; irade bozukluğu hâllerinde iptali istenebilir.

2. Temel Sorun: Bir Borçluya Yönelik Feragat Diğerlerini Kurtarır mı?

Kısa cevap: her zaman ve tamamen değil. Ancak yargı kararlarında geniş sonuca varan örnekler de bulunduğundan risk gerçektir. Konuyu üç başlıkta incelemek gerekir.

2.1. Karşılıksız Feragat veya Tam İbra: Teselsülden Feragat Riski

Alacaklının borçlulardan birini karşılıksız ibra etmesi ya da hakkındaki davadan tüm sonuçlarıyla feragat etmesi, diğer borçluların rücu imkânını zedeler. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi (E. 2022/11235, K. 2023/4686) şu yaklaşımı benimsemiştir: müteselsil sorumlulardan biri hakkındaki davadan feragat edilmesi, diğer müteselsil sorumlu yönünden de teselsülden feragat niteliği taşır; alacaklı bu tasarrufun sonuçlarına şahsen katlanır. Adana BAM 3. Hukuk Dairesi (E. 2023/2100, K. 2025/2329) aynı doğrultuda, limit içinde kalan zarar bakımından diğer davalılara karşı açılan davanın da feragatin sirayeti nedeniyle reddedilmesini uygun bulmuştur.

2.2. Kusur ve Katılma Payı Oranında Kurtulma

Bazı kararlarda sonuç daha ölçülüdür. İzmir BAM 20. Hukuk Dairesi (E. 2020/2434, K. 2023/643), asıl kusurlu sürücü hakkındaki feragatin sigortacı ve işletenin rücu imkânını ortadan kaldırdığını, bu nedenle feragatin borca katılma payı oranında diğer borçlulara sirayet etmesi gerektiğini belirtmiştir. Yani feragat edilmeyen davalı, kural olarak yalnızca kendi kusur oranına düşen zarardan sorumlu kalır.

2.3. Fiili İfa: Ödeme Kadar Kurtulma

Sigortacıdan gerçekten bir ödeme alınmışsa, TBK m. 166/1 gereği diğer borçlular ancak ödenen kadar borçtan kurtulur. Ankara BAM 35. Hukuk Dairesi (E. 2023/396, K. 2024/812) bu ilkeyi şöyle ifade etmiştir: diğer müteselsil borçlular “ancak tazminat alacağına karşılık yapılan ödeme kadar” borçtan kurtulur. Gaziantep BAM 17. Hukuk Dairesi (E. 2025/1705, K. 2026/414) ise davadan feragatin öncelikle bir usul işlemi olduğunu, borçlulardan birinin ödemesi kadar toplam sorumluluğun eksildiğini vurgulamıştır.

Yargıtay 17. Hukuk Dairesi’nin kararlarında (örn. E. 2016/12729, K. 2017/10986 ve E. 2016/5887, K. 2019/1576) müteselsil borçluların borçtan kurtulmasının, alacaklının bilfiil tatmin edilmesine bağlı olduğu hatırlatılmış; poliçe limitinin çok altındaki bir bedelle sigortacının ibra edilmesinin diğer davalılara etkisinin ayrıca incelenmesi istenmiştir.

Alacaklı, diğerlerinin zararına olarak borçlulardan birinin durumunu iyileştirirse, bunun sonuçlarına katlanır. (TBK m. 168/2)

3. Pratik Rehber: Sigortacıdan Kısmi Ödeme Alındıktan Sonra Davaya Devam

Yargılama sürerken sigorta şirketinden kısmi veya poliçe limiti kadar ödeme yapıldığında, davanın sürücü ve işleten yönünden de feragatin sirayeti gerekçesiyle reddedilmesi riskini ortadan kaldırmak için aşağıdaki adımlar izlenmelidir.

3.1. Feragat ve İbra İradesini Açıkça Sınırlandırın

·       Hakkın özünden vazgeçilmediğini yazın. Yargıtay 17. Hukuk Dairesi (E. 2019/3310, K. 2020/5865), limit ödemesi sonrası bakiye zarar için davaya devam eden ve hakkın özünden feragat etmeyen davacılar bakımından, limit düşüldükten sonra işletenin sorumluluğunun sürdüğü sonucuna varmıştır.

·       İbranameyi dar tutun. “Tüm maddi tazminat taleplerinden sigorta şirketini, sigortalısını ve sürücüyü ibra ettik” gibi genel ifadelerden kaçının. İstanbul BAM 8. Hukuk Dairesi (E. 2022/993, K. 2022/1446) ve Ankara BAM 26. Hukuk Dairesi (E. 2022/1610, K. 2022/2341) kararlarında bu tür geniş ibralar, davanın feragat nedeniyle reddine yol açmıştır. Bursa BAM 13. Hukuk Dairesi (E. 2021/1374, K. 2022/1553) ise ibranamenin ödenenle sınırlı bir “makbuz” hükmünde kalabileceğini belirtmiştir.

·       Beyan dilekçesini net yazın. Dilekçede; ödemenin dava konusu maddi tazminata mahsuben alındığı, bakiye zarar haklarının saklı tutulduğu, feragatin yalnızca ödeme yapan sigorta şirketi ve ödenen tutar/limit ile sınırlı olduğu açıkça belirtilmelidir. Yargıtay 17. Hukuk Dairesi (E. 2013/12345, K. 2014/1263) feragat beyanının içeriğinin açıklattırılması gerektiğini vurgulamıştır.

3.2. Talebi Güncelleyin ve Mahsup Yapın

·       Anapara üzerinden mahsup: Ödenen tutar veya poliçe limiti, bilirkişi raporuyla belirlenen toplam maddi zarardan düşülür. Ankara BAM 26. Hukuk Dairesi (E. 2022/2275, K. 2024/1643) poliçe limiti mahsup edildikten sonra bakiye tutarların diğer davalılardan tahsiline hükmetmiştir.

·       Fer’ilerin ayrıştırılması: Yargılama gideri, vekâlet ücreti ve faiz için yapılan ödemeler tazminat anaparasından düşülmemelidir (Ankara BAM 26. HD, E. 2019/137, K. 2021/467).

·       Poliçe limiti mi, fiilen ödenen mi? Yargıtay 17. Hukuk Dairesi (E. 2014/25252, K. 2015/5757) feragatin poliçe limitiyle sınırlı olarak diğer davalılara sirayet edeceğini kabul ederek, ödenen 53.110 TL yerine 100.000 TL’lik limitin mahsubunu aramıştır. Buna karşılık ibra yalnızca alınan miktarla sınırlı bir makbuz niteliğindeyse mahsup ödenen kadar yapılır. Bu ayrım, metnin nasıl kaleme alındığına bağlıdır.

·       Sürücünün durumu: Ankara BAM 26. Hukuk Dairesi (E. 2019/137, K. 2021/467), sürücü ile sigortacı arasında rücu ilişkisi bulunmadığından sigortacı hakkındaki feragatin işleten sıfatı olmayan sürücüyü ancak yapılan ödeme kadar kurtardığını belirtmiştir.

·       Ayrı zamanlarda talep: Bursa BAM 13. Hukuk Dairesi (E. 2022/1094, K. 2023/1566), mükerrer tahsil olmamak kaydıyla aynı zararın müteselsil borçlulardan ayrı zamanlarda talep edilmesinde engel bulunmadığını kabul etmiştir.

3.3. Hüküm Fıkrasını Doğru Talep Edin

·       Sigorta şirketi yönünden: feragat nedeniyle ret veya dava konusuz kaldığından karar verilmesine yer olmadığına.

·       İşleten ve sürücü yönünden: ödeme veya poliçe limiti mahsup edildikten sonra kalan bakiye tazminat üzerinden davanın kabulüne (Antalya BAM 4. HD, E. 2023/1478, K. 2023/1599; Yargıtay 17. HD, E. 2019/3310, K. 2020/5865).

4. Sayısal Örnek: İbranamenin Dili Sonucu Nasıl Değiştirir?

Literatürde verilen bir örnek, konunun önemini somutlaştırmaktadır. Zararın 500.000 TL, poliçe limitinin 400.000 TL olduğunu ve sigortacıdan 300.000 TL tahsil edildiğini varsayalım (örnek açıklayıcı niteliktedir).

İBRANAMENIN NITELIĞI	İŞLETENIN BORÇTAN KURTULMA TUTARI	İŞLETENIN KALAN SORUMLULUĞU
Sigortacı, ödenen 300.000 TL ile sınırlı “makbuz” niteliğinde kısmi ibra edilmiştir	300.000 TL	200.000 TL
Sigortacı tam ibra edilmiş, rücu imkânı zedelenmiştir	400.000 TL (poliçe limitinin tamamı)	100.000 TL (limit üstü kısım)

Görüldüğü üzere aynı ödeme, ibranamenin kaleme alınış biçimine göre işleten yönünden 100.000 TL’lik fark yaratmaktadır. Bu nedenle sulh ve ibra metinlerinin hazırlanması, davanın en kritik aşamalarından biridir.

5. Seçilmiş Yargı Kararları Özeti

Aşağıdaki tablo, incelenen kararlardan bir kısmının özünü göstermektedir.

MAHKEME / KARAR	KONU	SONUÇ
Yargıtay 10. HD, E. 2022/11235, K. 2023/4686	Müteselsil borçlulardan birine karşı feragat; teselsülden feragat niteliği	Bozma
Yargıtay 17. HD, E. 2019/3310, K. 2020/5865	Limit ödemesi sonrası bakiye alacak için davaya devam	Bozma; bakiye için işletenin sorumluluğu sürer
Yargıtay 17. HD, E. 2014/25252, K. 2015/5757	Poliçe limitinin altında ödeme alınıp feragat; limitin tamamının mahsubu	Bozma
Yargıtay 4. HD, E. 2024/9964, K. 2024/11662	İki aracın sigortacısından limit feragati; TBK m. 166 uyarınca sirayet	İlk derece kararı bozuldu
Ankara BAM 26. HD, E. 2022/2275, K. 2024/1643	Sigortacıdan kısmi ödeme ve feragat; limit mahsubu	Sigortacı yönünden ret, diğer davalılar yönünden kısmen kabul
Ankara BAM 26. HD, E. 2019/137, K. 2021/467	Fer’ilerin mahsubu ve sürücünün durumu	Bakiye 95.157 TL tazminatın sürücüden tahsili
Ankara BAM 35. HD, E. 2023/396, K. 2024/812	Sigortacı hakkındaki feragatin işletene etkisi	İlk derece kararı kaldırıldı
İzmir BAM 20. HD, E. 2020/2434, K. 2023/643	Sürücü hakkındaki feragatin sigortacı ve işletene sirayeti	İstinaf esastan reddedildi
Adana BAM 3. HD, E. 2023/2100, K. 2025/2329	Sulh, limit içi zarar ve feragatin sirayeti	Tüm davalılar yönünden ret
Bursa BAM 13. HD, E. 2021/1374, K. 2022/1553	İbranamenin “ödenenle sınırlı makbuz” niteliği	İstinaf esastan reddedildi
Gaziantep BAM 17. HD, E. 2025/1705, K. 2026/414	Feragatin usul işlemi olması ve TBK m. 166/1	İlk derece kararı kaldırıldı

6. Dikkat Edilmesi Gereken Riskler ve Tartışmalı Noktalar

·       Mutlak kurtulma yanılgısı: “Davalı X hakkındaki davamdan feragat ediyorum” şeklindeki genel ve kayıtsız şartsız beyanlar, TBK m. 168/2 kapsamında diğer davalıların rücu imkânını ortadan kaldıran bir tasarruf olarak yorumlanabilir.

·       Sigortacının limit riski: Sigortacıya karşı yapılan ibra veya feragatte bakiye haklar saklı tutulmazsa, işleten poliçe limiti kadar sorumluluktan kurtulabilir; yalnızca limiti aşan kısımdan sorumlu tutulabilir.

·       Davadan feragat ile haktan feragat ayrımı: Literatürde feragatin öncelikle usul işlemi olduğu, maddi hukuk borcunu tamamen ortadan kaldırmadığı ve diğer davalılar yönünden iç pay ve ödeme tutarı oranında indirim sebebi sayılması gerektiği savunulmaktadır. Bazı kararlar ise daha geniş sirayet kabul etmektedir; içtihatlar arasında farklılıklar bulunmaktadır.

·       KTK m. 111/2: Yetersiz veya fahiş olduğu açıkça belli anlaşmalar iki yıl içinde iptal edilebilir; sigortacıyla yapılan kısmi anlaşmaların bağlayıcılığı bu açıdan da değerlendirilmelidir.

·       İhbar ve mükerrer ödeme: İbra edilen borçlunun durumu diğer borçlulara bildirmemesi ve diğer borçlunun iyi niyetle mükerrer ödeme yapması hâlinde rücu ilişkisinin nasıl şekilleneceği doktrinde tartışmalıdır.

·       Zarar sigortası – şahıs sigortası ayrımı: Zarar sigortalarında (ZMSS) yapılan ödeme tazminat niteliğinde olup işleteni ödenen kadar kurtarırken, şahıs/hayat sigortalarındaki ödemeler zarar verenin borcunu sona erdirmeyebilir.

·       Mecburi dava arkadaşlığı: İhtiyari dava arkadaşlığında her davalı yönünden bağımsız feragat mümkünken, şekli mecburi dava arkadaşlığında kısmi feragatin etkisi usul doktrininde tartışmalıdır.

7. Kontrol Listesi: Sigortacıdan Ödeme Alırken

1.          Bilirkişi raporuyla toplam gerçek zararı ve poliçe limitini belirleyin.

2.          Sulh/ibra metnine, ödemenin yalnızca kısmi ifa niteliğinde olduğunu ve bakiye hakların ile işleten/sürücü aleyhindeki taleplerin saklı olduğunu yazın.

3.          Genel ibra kalıplarından (“her ne nam altında olursa olsun başka hiçbir alacağım kalmamıştır” vb.) kaçının.

4.          Mahkemeye sunulacak beyan dilekçesinde feragatin yalnızca sigorta şirketi ve ödenen tutar/limitle sınırlı olduğunu HMK m. 309/3 uyarınca açıkça gösterin.

5.          Hakkın özünden feragat edilmediğini ve diğer davalılar yönünden bakiye tazminat için davaya devam edildiğini kayda geçirin.

6.          Ödenen tutarı yalnızca tazminat anaparasından mahsup ettirin; faiz, yargılama gideri ve vekâlet ücretini ayrı tutun.

7.          Hüküm fıkrası için sigortacı ve diğer davalılar bakımından ayrı ayrı talepte bulunun.

8.Sonuç

Müteselsil davalılardan biri hakkındaki davadan feragat veya o davalının ibrası, diğer davalıları kendiliğinden borcun tamamından kurtarmaz; ancak feragat edilen borçlunun iç ilişkideki payı ya da yapılan fiili ödeme oranında bir kurtuluş doğurabilir. Asıl risk, beyanın genel ve sınırsız kaleme alınmasından doğar. Sigortacıdan kısmi ödeme alınıp davaya devam edilen dosyalarda en sağlıklı yol; feragatin HMK m. 309/3 uyarınca yalnızca sigorta şirketi ve ödenen tutarla sınırlandırılması, bakiye hakların açıkça saklı tutulması ve mahsup sonrası kalan zarar üzerinden diğer davalılar aleyhine hüküm kurulmasının talep edilmesidir.

Yasal uyarı: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her dosyanın somut koşulları farklı olabileceğinden, işlem yapmadan önce bir avukata danışılması önerilir. Anılan kararlar bir içtihat taramasına dayanmakta olup ilgili mahkemelerin tüm kararlarını kapsamamaktadır.